هنر فرش در ایران
قالی : کلمه ای ترکی است و چون نسبت به دست بافتهای دیگر کلفت است قالین ( قالی ) و نسبت به بافتهای دیگر دوام بیشتری دارد ، قالماخ نام گرفته است .
فرش :کلمه ای عربی به معنی گستراندن است .
دو فرش معروف ایرانی :
1 . فرش پازیریک
2 . فرش بهارستان (اثری از این فرش نیست )
– بنابه نوشته تاریخ طبری ، موقعی که اعراب در جنگ قادسیه تیسفون را گرفتند این فرش را تکه تکه کردند.
_ در کتاب تاریخ الرسل و الملوک محمد بن جریر طبری نوشته شده که این فرش 20 متر در 20 متر بوده و چهار فصل را نشان می داده و تار و پودش از ملیله بوده ، نقش برجسته بوده و جلوی پادشاهان می انداختند .
قبل از اسلام
در زبان پهلوی به فرش بپ – نمت – وسترگ می گفتند .
در ایلیاد و ادیسه هومر فرشهای ایرانی به رنگ ارغوانی (یک رنگ دریایی ) معرفی شده . اولین رنگ بکار رفته در فرش همان رنگ ارغوانی میباشد .
- قالیهای عصر سلجوقی (قرن 5 )
از قرن 1 تا 4 هیچ فرشی بدست نیامده ، در سفرنامه عجایب – سفرنامه مارکوپلو – که از تبریز هم گذشته ، به فرشهای ترکمنی – فرشهای دوره سلجوقی – اشاره شده است . قدیمیترین فرشهای باقیمانده از دوره اسلامی مربوط به سلجوقیان رم میباشد که در حال حاضر در موزه استانبول می باشند .
- قالیهای عصر تیموری (قرن 9 و اوایل قرن 10 )
اولین بار بافت قالی و فرش از روی نقشه در دوره تیموری شروع شد . مانند نقشه های محرابی و همچنین آوردن کلمات در فرش در این دوره متداول شد ، یعنی 2 نوآوری در بافتن فرش .
- قالیهای دوره صفویه (قرن 10 – 11 و 12 هجری ، سال 907 – 1135 هجری )
یکی از بهترین دوره های مطرح درباره فرش در ایران و جهان مربوط به دوره صفوی میباشد که چهار نوع فرش جدید ابداع شد .
1 . گل شاه عباسی : گلدانی
2 . پرتغالی : ایرانیان اولین اروپائیانی که میشناختند پرتغالیها بودند و در فرشهایی که بنام پرتغالی معروف شد تصاویر قایق دیده میشود که داخل آنها افراد اروپایی دیده میشوند .
3 . لهستانی : علت نامیده شدن فرشها به نام لهستانی بودن عکس عقاب بر روی این فرشها بوده .
4 . پرده نما : فرشهایی که مانند پرده ظریف بودند چون از ابریشم خالص بافته می شدند .
تا به امروز 200 تخته فرش از دوره صفوی موجود است که تنها یک نمونه در ایران است و 8 فرش این دوره شهرت جهانی دارد .
فرشهای معروف دوره صفوی در جهان :
1 . قالی اردبیل : مال بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی بوده و در موزه ویکتوریا و آلبرت در لندن است . در این فرش نام شخصی به نام مقصود کاشانی ذکر شده
و شعر :
جز آستان توام در جهان پناهی نیست
سر مرا بجز این در حواله گاهی نیست
از حافظ در آن بافته شده است .
این قالی به طول 52/11 سانتیمتر و به عرض 34/5 در سال 946 هجری قمری بافته شده ، نقشه قالی اردبیل ، نقش آهیانه گنبد شیخ لطف اله می باشد .
2 . قالی شکار گاه : در موزه هنر و صنعت اتریش در شهر وین بوده و در کل از نخهای طلا و نقره بافته شده و ریز بافت ترین قالی جهان می باشد ، به علت نقشه اش که تصاویر شکارگاه را نشان می دهد به قالی شکارگاه معرف است و نقشه اش توسط سلطان محمد نقاش کشیده شده که معروفترین نقاش مقطع تبریز دوم بوده .
3 . قالی چلسی : ( قالی تبریز ) چون در خیابان چلسی لندن خرید و فروش شده به این نام مشهور شده ، اصل قالی در لندن در موزه ویکتوریا و آلبرت می باشد .
4 . قالی سراسر گل و جانور : در موزه هنر و صنعت اتریش
5 . قالی نقش گلدانی با متن سرخ : در موزه ویکتورا و آلبرت در لندن
6 . قالی نقش ترنج با گل و جانور و نوشته : در موزه میلان در کشور ایتالیا ( قالی تبریز )
7 . قالی نقش ترنج و جانور و نوشته در حاشیه : در موزه مترو پلیتن در نیویورک
8 . قالی ترنج جانور و درخت : این قالی نصفش در موزه هنرهای تزئینی پاریس و نصف دیگرش در کلیسای کراکو در لهستان است .
- قالیهای دوره قاجار
در این دوره 4 فرش جدید بافته شد و مرکز قالیبافی در دوره قاجار ، اراک (سلطان آباد ) بود . معروفترین فرشهای این دوره :
1 . ساروق (درجه یک )
2 . محال ( درجه دو )
3 . مشیر آباد ( درجه سه )
4 . لیلاهان ( ارمنی )
چند نکته در مورد فرش
- مرغوبترین پشم ایران : پشم نائین
- مرغوبترین پشم آذربایجان : پشم ماکو (کمی خشن تر از پشم های کردستان )
- یکی دیگر از رنگها در دوران باستان غیر از ارغوانی ، رنگ قرمز دانه است که از نوعی شپش که در دو نوع درخت بلوط ( بلوط مازو و بلوط سبز ) میباشد ، درست می کردند .
- از دیگر رنگهای گیاهی ، رنگی است که از ریشه رناس می گیرند .
با تشکر از استاد گرانقدر جناب آقای یکرنگیان
